Σχέδιο "Σωτηρία" Μνήμη και Ασθένεια στον Εικαστικό Λόγο

[Yiota Draina]

 "Μια κατάρα βαραίνει απ τον πόλεμο και δώθε,προ παντός την Ελλάδα.Η φθίση. Υγεινολόγοι, γιατροί,εφημερίδες φωνάζουν κάθε μέρα για τη φρικτη αυτή αρρώστεια .Κάμποσα νούμερα τρομακτικά έχουν υψωθεί επάνω στον ελληνικό ουρανό σα φοβέρα για ολόκληρο το έθνος αυτό,που πληρώνει την κρατική και κοινωνική αθλιότητα με τόσους νεκρούς.Διακόσιες πενήντα χιλιάδες λογαριάζονται οι φθισικοί στην Ελλάδα!Είκοσι ως εικοσιπέντε χιλιάδες μονάχα πεθαίνουν κάθε χρόνο απο την καταραμένη αυτή αρρώστεια"

Κώστας Στουρνάς 1936 στο βιβλίο του που ρίχτηκε στην πυρά απο την φασιστική κυβέρνηση Μεταξά και εκδόθηκε πρόσφατα απο τον σύλλογο φίλων περιθαπλομένων του νοσοκομείου Σωτηρία.
Ο σύλλογος αυτός και η Ανωτάτη σχολή καλών τεχνών με 142 καλλιτέχνες παρουσιάζουν τη θεματική έκθεση "Το Σχέδιο 'Σωτηρία"

Η τέχνη μέσα στο νοσοκομείο αποτελεί ένα απο τα πιο ενδιαφέροντα προγγράματα εφαρμογής των εικαστικών τεχνών σε δημόσιους χώρους
Είναι απο τις λίγες φορές που ένα εικαστικό γεγονός ανοίγεται με τόσο μεγάλη ένταση στην κοινωνία και μάλιστα σε έναν ευαίσθητο χώρο όπως αυτός ενός νοσοκομείου.

Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους φίλους μου για τα σχόλια τους στις φωτογραφίες μου και ιδιαίτερα τον φίλο μου  Kogiot που με παρότρυνε να το παρουσιάσω σαν αφιέρωμα στο forum. Επειδή είναι μεγάλος ο αριθμός θα τις ανεβάζω τμηματικά προσπαθώντας να δώσω όσες πιο πολλές πληροφορίες μπορώ.

εικαστική δημιουργία στον υπαίθριο χώρο του νοσοκομείου Σωτηρία το πρώτο ελληνικό λαικό σανατόριο (1903) που λειτούργησε ως ένας τόπος
εγκλεισμού-ακούσιου η εκούσιου-για τους ασθενείς με φυματίωση.

Λεει η Τζίνα Δημακοπούλου"προσπάθησα να συλλάβω την ουσία του φυματικού,να αφουγκραστώ δηλαδή πώς σκεφτόταν ο άρρωστος και τι συναισθήματα είχε,καταγράφωντας πράγματα επάνω στο μαξιλάρι, το οποίο
ειναι το πιο προσωπικό αντικείμενο ενός ασθενούς" λέει για το έργο της-
σε υπαίθριο χώρο του νοσοκομείου Σωτηρία,μαξιλάρια με διάφορα εικαστικά
στοιχεία επάνω τούς που μοιάζουν να αιωρούνται,καθώς κρέμονται με
πετονιές απο τα δέντρα

"Επιλέγω τη γή και τον ουρανό.το μαξιλάρι είναι το ενδιάμεσο στάδιο
αναμεσά τούς.Και κάθε μαξιλάρι είναι πιασμένο απο τις τέσσερις πλευρές
ώστε να σχηματίζετε μια πυραμίδα,η οποία,σύμφωνα με τους
Αιγυπτίους,αποτελεί μια ράμπα προς τον ουρανό και βοηθάει την ψυχή να
φύγει προς τον Παράδεισο"

 

 

Απο τα πρώτα περίπτερα κτίζεται το "Σπηλιοπούλειο" (το οποίο μέχρι πριν απο δύο χρόνια λειτουργούσε ώς πανεπιστημιακή πνευμονολογική κλινική).Κάθε δωματιό του κρύβει μια εικαστική πρόταση

 

 

 

Πέρασμα

 

" Απο το σκοτάδι στο φώς. Απο τον εγλωβισμό στην ελευθερία,απο τη ζωή στο θάνατο,απο τη δέσμευση στη λύτρωση!Η μετάβαση απο το μέσα στο έξω.Αυτή η διαδικασία του σπασίματο, της βίαιης ανάδυσης, της έκλαμψης,για το πέρασμα απο την μια κατάσταση σε μια άλλη δημιουργεί ένα ενδιάμεσο αυτόνομο χώρο,που έχει την δυνατότητα να μεταβάλλει τους χώρους του έξω και του μέσα και να τους διαμορφώνει" Μ.Πέτροβα.

 

 

 

Μαριλένα Αλιγιζάκη,παλίμψηστη απεικόνιση πάνω στον τοίχο του νοσοκομείου

 

 

Γ.Κατκόβα,εγκατάσταση

 

"Τα κοστούμια της U.N.R.A.",εγκατάσταση της Χρύσας Δουργουνάκη.H U.N.R.A. έστελνε τα κοστούμια των αρρώστων του νοσοκομείου Σωτηρία που τελικά έπαιρναν εξιτήριο

 

 

 

Ε.Κύρκου,εγκατάσταση

 

 

Στο "Αναψυκτήριο" μια φορά πέθανε ένας, στη σκοτεινή παράμερη γωνίτσα,που'χε διαλέξει για να κρύψει το δράμα της κατάντιας του και τον πόνο του.Κι έμεινε...πέντε ολάκερες μέρες νεκρός,χωρίς να τον δούνε,ώς που βρώμισε και τον πρόδωσαν οι αναθυμιάσεις της αποσύνθεσης του άταφου κορμιού!

Χρόνια ολόκληρα,απ' την άλλη,γιατροί δεν πατούσαν, ούτε τώρα περνούν ταχτικά,να ιδούν τους αρρώστους.Μόλις μετά τις εξεγέρσεις στάλθηκε μια γυναίκα που έκανε και τη διανομή φαγητού.

Κι' η διανομή αυτή είναι τόσο ελεεινή, που μονάχη της χαρακτηρίζει το βαθμό της αθλιότητας που επικρατεί και τη βαρβαρότητα της απονιάς και της αδιάφορίας. Έτσι τη νύχτα πολλές φορές, επειδή δεν υπάρχει φώς ούτε καν ένα κεράκι, η διανομή φαγητού γίνεται στα σκοτεινά! Οι πεινασμένοι άρρωστοι ,που ώρες δοκιμάζουν κοντά στο μαρτύριο της αρρώστειας και το τρομερό μαρτύριο της πείνας, βουτούν τα χέρια τους μέσα στο δοχείο και με τις φούχτες τους,αντί για κουτάλι πολλές φορές,αδειάζουν στα πιάτα το φαγητό,καθαρίζοντας ύστερα τα δάχτυλά τους με τη..γλώσσα!

 

-Μα δεν υπάρχει, λοιπόν, σκέπτεται κανείς,ούτε φώς,ούτε κουτάλι,σ'αυτό το μακάβριο βασανιστήριο; Σ'αυτόν τον τόπο του πιο αφάνταστου ανθρώπινου ξεπεσμού;

Δέν υπάρχει!όλα χάνουνται μέσα στη φτώχεια και στις πολλές ανάγκες.Κι' όπου αρχίζει η εξαθλίωση να γίνεται μόνιμη κατάσταση, καταντά τον άνθρωπο το θλιβερώτερο ζώο που μπορεί να υπάρξει απάνου στη γή!Γιατί κι αυτές ακόμα οι σκηνές της έσχατης εξαθλίωσης πλαισιώνονται συχνά απο μια αφάνταστη τραγική εικόνα, που δείχνει όλη την πόρωση των υπευθύνων του σανατορίου!

Την ώρα του φαγητού μέσα στο Αναψυκτήριο και μέσα στους θαλάμους ακόμα, πλάι σε εκείνους που τρώνε... αλλάζουν τους νεκρούς!και με όλες τις διαμαρτυρίες των δυστυχισμένων αρρώστων που φρικιούν μπροστά στο φοβερό αυτό θέαμα, καμιά προσοχή δεν δόθηκε ποτέ.

 

 

 

 

 

 

Ο Εμφύλιος-Το Σωτηρια χώρος εκτελέσεων με τελευταίο τον Νίκο Μπελογιάννη τα ξημερώματα της 30 Μαρτίου του 1952.

 

 

 

 

μικρογλυπτική

 

 

 

Δ.Νισυρίου,Απογραφή,κεριά συγκεντρωμένα απο την εκκλησία των φυλακών,εγκατάσταση

 

 

 

 

 

Τα παπούτσια, εγκατάσταση Ρ.Μάρκ

 

 

Γλυπτική

 

 

 

 

Το "Τριανταφυλλάκι" η  Μ Καββαδία εξηγεί

Το 1905 οι κυρίες της εποχής προσπαθούσαν να βρούν χρήματα για να φτιάξουν ένα δεύτερο σανατόριο στη Σωτηρία.Έκαναν, λοιπόν, έναν έρανο πηγαίνοντας κάθε πρωί σε σπίτια της αστικής τάξης και προσφέροντας ένα τριαντάφυλλο.

 

 

 

 

 

Η ΄Ολγα Ευαγγελίδου δημιουργεί τη δική της ηρωίδα, μια νεαρά φυματική την Χλόη που πέθανε στο Σωτηρία το 1930. Την υποδύεται, φτιάχνει τη βιογραφία της, ράβει ρούχα εποχής και φωτογραφίζεται με αυτά.

 

 

 

 

 

 

Το ιατρικό κρεβάτι, εγκατάσταση Γ. Αητινίδης

 

 

Η φυματίωση και η μεταφορά του δένδρου, εγκατάσταση Ν.Καραμπελά

 

 

 

 

Τα δοσομετρικά κουταλάκια Ε. Παπαιωάννου

Πρίν απο 22 χρόνια ο παιδίατρος είπε στη μαμά μου ότι έπρεπε να πίνω μια κουταλιά σιρόπι, τέσσερις φορές την ημέρα. Ένα χρόνο μετά, η 1460η και τελευταία κουταλιά, δεν είναι λιγότερο αηδιαστική απο την πρώτη.

 

 

Μ.Θεοδωρακάτου,εγκατάσταση

 

 

 

Βαλίτσες Β.Λιουδάκη

 

Το ταξίδι στο Σωτηρία για πολλούς ήταν ο τελευταίος προορισμός.

Η βαλίτσα που είχαν μαζί τους ήταν ο σύντροφος που κρατούσαν απ' το χέρι. Εκεί μέσα είχαν βάλει αντικείμενα αναγκαία αλλά και αγαπημένα, μια φωτογραφία, ένα βιβλίο, ένα ζεστό ρούχο, δεύτερα παπούτσια, ένα καθαρό ποτήρι. Πράγματα που σίγουρα τους έδιναν κουράγιο και σαν να τους βλέπω, να τα τοποθετούν μέσα στην βαλίτσα και μια εικόνα σαν ελπίδα στο μυαλό τους, να πράξουν κάποτε την αντίστροφη διαδικασία, να τα βγάλουν δηλαδή ένα ένα απο την βαλίτσα και να τα τοποθετήσουν στην θέση όπου τα πήραν.

 

Οι βαλίτσες που έμειναν πίσω και οι ελπίδες έγιναν αγωνία.Οι ιδιοκτήτες τους έφυγαν και τα πραγματά τους τακτοποιήθηκαν επιμελώς απο έναν άλλο τρόφιμο, άλλες που ξέμειναν μπροστά σε ένα άδειο κρεβάτι, άλλες που κάηκαν για να φύγει το μίασμα και άλλες που λεηλατήθηκαν απο τροφίμους που είχαν ανάγκη το περιεχομενό τους για να συνεχίσουν το δικό τους αγώνα.

 

Για τους τροφίμους του Σωτηρία οι αποσκευές τους δεν ήταν μόνο μια χρηστική αναγκαιότητα, ήταν και μια επιλογή, ίσως η τελευταία στη ζωή τους. Για κάποιους η αποσκευή αυτή επέστρεψε, γι΄άλλους έμεινε πίσω ως απόδειξη της λιτής και επίπονης διαμονής.

Οι βαλίτσες αυτές επιμένουν να ζούν.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Από τις 6 Ιουνίου του  1905 που μπήκε στο "Σωτηρία" ο  πρώτος ασθενής έχουν περάσει  πολλά χρόνια. Οι παράγκες και τα παραπήγματα δεν υπάρχουν πια ,πολλά από τα κτίρια με τη  θαυμάσια αρχιτεκτονική στέκουν  φαντάσματα του παρελθόντος από  κονδύλια που δεν χρησιμοποιήθηκαν για την επισκευή τους.

 Το "αναψυκτήριο" πουλάει τα  πάντα, σε τιμές ακριβού  ευρωπαϊκού cafe', με βαριεστημένους υπαλλήλους που  εξυπηρετούν σαν να επιτελούν το μεγαλύτερο φιλανθρωπικό έργο..

Το γάλα δεν σερβίρεται στις ίδιες  κανάτες που έπλεναν τους  κατάκοιτους και τα πιάτα δεν πλένονται στις ίδιες βρύσες με  τα πτυελοδοχεία, τις σκούπες και τα σφουγγαρόπανα. Όμως κάθε καινούργια ημέρα  εξακολουθεί να είναι αφορμή μιας  καινούργιας ταπείνωσης, μιας  νέας λύπης..καινούργιου  ξεπεσμού, ιδίως αν είναι μια  ημέρα μετά από εφημερία.  Μπορεί ο κάθε θάλαμος να μην  έχει 120 ασθενείς αλλά 5 και οι  υπόλοιποι στη  σειρά tου διαδρόμου όμως το "λουτρό" εξακολουθεί να θεωρείται πολυτέλεια..

 Τα σεντόνια μπορεί να μην έχουν  μήνες και μήνες να πλυθούν αλλά θεωρούνται βρώμικα μετά από  εβδομάδα  και μόνο αν έχουν αίματα.  Το φαγητό φιδές πουρές και  ρυζόγαλο για βδομάδα δεν έχει  διαφορά από 1936 που ο Στούρνας  περιέγραφε ότι κρέας δίνεται  μόνο  τις Κυριακάδες και τις Γιορτές. Το αναψυκτήριο απέχει έως και  δύο χιλιόμετρα από κάποια  τμήματα για να μπορέσει ο ασθενής να προμηθευτεί έστω και  ακριβά κάτι διαφορετικό.

 Στέλνουν ασθενή για εξέταση σε  εξωτερικό κέντρο με όση  ταλαιπωρία σημαίνει αυτό λόγω  φόρτου εργασίας των μηχανημάτων  και ο ίδιος ασθενής ανακαλύπτει, όταν ο "γνωστός" γιατρός του  κάνει τελικά την εξέταση στο νοσοκομείο, ότι το συγκεκριμένο μηχάνημα είχε κενό από τις 7 το  πρωί έως τις 4 το απόγευμα που  ήταν το επόμενο ραντεβού!

 Γιατροί του ενός τμήματος κατηγορούν και χλευάζουν  γιατρούς άλλων τμημάτων, ρωτούν  ασθενή πρίν την εισαγωγή του αν  είναι διατεθειμένος να  νοσηλευτεί με Αλβανούς και γέρους σαν να πρόκειται για άλλες κατηγορίες ανθρώπων.

 Καθηγητής παραδέχεται ότι αν δεν  έχεις 'γνωστό" γιατρό και  δικηγόρο δεν κάνεις την δουλειά σου!!

Μια πανεπιστημιακή που  χρησιμοποιεί τους ασθενείς σαν  πειραματόζωα τρυπώντας τους 5  και 6 φορές στην ίδια φλέβα μέχρι  να τα "καταφέρουν" μελανιάζοντας  και μουδιάζοντας τα χέρια τους  κάθε μέρα για να εξασκηθούν στο  κεφάλαιο αιμοληψία!!

 Όταν ο ειδικευόμενος  της  πανεπιστημιακής αμφισβητεί και  χλευάζει την διάγνωση καθηγητή  με πείρα από το 77 μέσα στο  Σωτηρία και ειδικότητα στα  πνευμονολογικά καταλαβαίνει  κανείς ότι ο σεβασμός είναι κάτι  που ούτε υπήρχε ούτε υπάρχει στο  Σωτηρία αυτό που προστέθηκε  είναι ο ρατσισμός.

Σε κάθε κατηγορία επαγγελμάτων  συγκεκριμένα στο λειτούργημα  του γιατρού υπάρχουν άνθρωποι  που έχουν θυσιάσει την υγεία  ακόμη και τη ζωή τους για να  επιτελέσουν σωστά το έργο τους  όμως οι λίγοι είναι αυτοί που  αμαυρώνουν την εικόνα, αυτοί που  στο όνομα της ιατρικής  πραγματοποιούν "άθελα" τους τα  μεγαλύτερα εγκλήματα.

 Η ιατρική προχώρησε αλλά ο  άνθρωπος δεν προχώρησε μαζί  της, συνεχίζει να μην βλέπει στον  συνάνθρωπο του τη δική του  μορφή, στην τύχη του την δική του  τύχη με μικρές πολύ μικρές και  ασήμαντες παραλλαγές.

 Στο νοσοκομείο "Σωτηρία" υπάρχει  το τότε και το τώρα και ποτέ το  χθές δεν έμοιαζε τόσο στο σήμερα,  μόνο που τότε δεν υπήρχε ελπίδα  σήμερα υπάρχει και την  σκοτώνουν.

 Η φυματίωση με την έλευση  πληθυσμών που προέρχονται από  χώρες με άσχημες συνθήκες  υγιεινής επανέρχεται και μάλιστα  στην πιο ανθεκτική της μορφή. Το  μικρόβιο του Κωχ μας κλείνει το  μάτι πιο δυνατό και μας βρίσκει  και πάλι απροετοίμαστους.

 

 

O δρόμος προς την "Σωτηρία" είναι ακόμη μακρύς και ανηφορικός..

 

 

σε πείσμα όλων αυτών όμως όσο ο ηλικιωμένος ασθενής, θα καλεί κουρέα για να καλοπιστεί και

 

 

η Μαρίνα μου παρόλη την ταλαιπωρία θα χαρίζει ένα τέτοιο χαμόγελο γεμάτο αισιοδοξία και δύναμη την ελπίδα δεν πρόκειται να επιτρέψουμε να την σκοτώσει ΚΑΝΕΙΣ!

 

Τις πληροφορίες μου για το "χθές" του Σωτηρία και την έκθεση τις έχω αντλήσει από:

Το βιβλίο του Κώστα Στούρνα Η Σωτηρία τόπος μαρτυρίου των φθισικών

Τον κατάλογο της έκθεσης και απο το άρθρο του " Κ" της καθημερινής

 

Γιώτα Δραίνα

 

 

[kogiot]

Χαιρομαι που με ακουσες και το ξεκινησες γιατι πιστευω πως αφορα ολους μας να ξερουμε,να μαθουμε τι ηταν και ειναι το νοσοκομειο Σωτηρια!!!
Ψαχνοντας το θεμα διαβασα καπου οτι εκει νοσηλευτηκε και ο ποιητης μας Γιαννης Ριτσος για φυματιωση και εξηλθε κομουνιστης!!!!

[Yiota Draina]

Στον κατάλογο εξηγεί οτι το ίδιο ισχύει και για την Πολυδούρη που ο ριζοσπαστικός λόγος του ρομαντισμού μεγεθύνεται κατα τη διάρκεια της διαμονής της στο σανατόριο. Στις φυλακές του νοσοκομείου - που πρόσφατα γκρεμίστηκαν- οι κρατούμενοι ήταν αριστεροί-φυματικοί.Αλλά και οι απλοί κρατούμενοι εξεγείρονταν για τις συνθήκες διαμονής τους. Εξάλλου, και η ίδια η ασθένεια υπήρξε σε μεγάλο βαθμό κοινονικά προσδιορισμένη.
Μπορεί ο μύθος του καλλιτέχνη-φυματικού να είναι ισχυρός στη ευρωπαική παράδοση και να βαρύνεται απο τη ρομαντική παράδοση της αθένειας, αλλά η πραγματικότητα είναι οτι τα θύματα αυτής της ασθένειας υπήρξαν άτομα που ανήκαν περισσότερο στη εργατική τάξη, γεγονός που είχε την ερμηνεία του στις συνθήκες διαβίωσης-διατροφής καθώς και το συγχρωτισμό των ατόμων στους εργασιακούς χώρους.

[Yiota Draina]

Σε ευχαριστώ πολύ!!!

[semilia]

Γιώτα η παρουσίασή σου έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον, περιμένουμε συνέχεια!

[Yiota Draina]

Ευχαριστώ πολύ!!

[Melissa]

Γιώτα συγχαρητηρια για την παρουσιαση αλλα και την ενημερωση. Εγω δεν το ηξερα και ειναι τοσο κοντα στη δουλεια μου.
Θα παω μια μερα να τα δω.
Μπραβο και παλι. Περιμενουμε κι αλλες φωτογραφιες.

[Yiota Draina]

Αξίζει τον κόπο.. σε ευχαριστώ πολύ!!!

[kogiot]

Ξανα μπραβο Γιωτα για το αφιερωμα σου αυτο!!!Μακαρι να ξορκιστει τελειως αυτο το κακο!
Απο διηγησεις των γονεων μου ξερω πως την χρονια που γεννηθηκα ο πατερας μου ειχε αυτη την αρωστια και η μητερα μου πηγαινε απο το ενα δωματιο στο αλλο φροντιζοντας ποτε τον ασθενη πατερα μου ποτε εμενα!!Μπορει να την νικησε τοτε ο πατερας μου την ασθενεια αυτη αλλα τα τελευταια χρονια της ζωης του αυτες οι παλιες πληγες τον ενοχλουσαν κατα διαστηματα και συνεβαλαν στο θανατο του!!

[Yiota Draina]

Μακάρι..ευχαριστώ πολύ και πάλι!!!

[semilia]

Γιώτα σ΄ευχαρισώ για αυτό το πραγματικά εξαιρετικό αφιέρωμα σε ένα κόσμο που εγώ δεν γνώριζα. Να είσαι πάντα καλά και εσύ και η όμορφη Μαρίνα σου.

[Yiota Draina]

Να εισαι καλά και εσύ semilia και σε ευχαριστώ και πάλι και για τα σχολιά σου αλλά και για τις ευχές σου!!!

[ISADORA DUNCAN]

μπραβο yiota ....εξαιρετικα ενδιαφερον απο πολλες αποψεις...μπραβο και παλι!!!!!!!!!!!!!!!!!!